Bieszczadzkie tradycje świąteczne są szczególne i głęboko zakorzenione w kulturze ludowej tego historycznego regionu.  Boże Narodzenie w Bieszczadach to czas wyjątkowy, odmienny od współczesnych świąt, wypełniony niezwykłą atmosferą i głęboko zakorzenionymi tradycjami. Bieszczadzkie tradycje świąteczne, przekazywane z pokolenia na pokolenie obrzędy i zwyczaje odzwierciedlają bogate dziedzictwo kulturowe regionu. Choć wiele z tych praktyk dziś zanika, ich echa wciąż można odnaleźć w świątecznych przygotowaniach i celebracjach.

 

Podłaźniczka – bieszczadzki poprzednik choinki

W dawnych Bieszczadach świątecznym symbolem nie była choinka, lecz podłaźniczka, zwana również jutką. Był to wierzchołek jodełki, który wieszano na suficie i dekorowano ciastkami, jabłkami oraz opłatkami. Pełniła ona funkcję świątecznego drzewka, zanim tradycja dekorowania choinek dotarła w te rejony w XX wieku.

 

Siano, łańcuch i siekiera – symbolika wigilijnego stołu

Przed Wigilią w bieszczadzkich domach rozsypywano słomę na podłodze i ławach, co miało przypominać o narodzinach Jezusa w stajence. Po kolacji wigilijnej domownicy rzucali tę słomę na sufit, wierząc, że ilość, która się przyczepi, zapowiada urodzaj w nadchodzącym roku.

Oryginalnym zwyczajem było także oplatanie stołu łańcuchem, co symbolizowało jedność rodziny i miało zapewnić, że jej więzy pozostaną nierozerwalne. Pod stołem umieszczano siekierę – jej ostrze miało odpędzać złe duchy, a żelazo, z którego była wykonana, chronić zdrowie domowników.

 

Kolacja wigilijna – skromność i symbolika

Stół wigilijny, nakryty białym obrusem z siankiem pod spodem, stanowił centralny punkt świątecznych obchodów. Wieczerza wigilijna składała się z 12 potraw, co symbolizowało 12 miesięcy w roku, choć dawniej bywała znacznie skromniejsza. Aby zwiększyć liczbę dań, do potraw zaliczano na przykład chleb lub nawet kieliszek gorzałki, co było praktykowane szczególnie w Sanoku i okolicach.

Ciekawostką jest fakt, że wigilijną kolację rozpoczynano od zjedzenia czosnku, który miał odstraszać wszelkie zło. Następnie dzielono się opłatkiem maczanym w miodzie. Podczas posiłku wszyscy spożywali jedzenie z jednej miski, korzystając z drewnianych łyżek, które przynosili ze sobą goście. Jedynie gospodyni mogła wstawać od stołu podczas wieczerzy.

 

Czuwanie i miejsce dla przodków

Po wigilijnej kolacji mieszkańcy Bieszczad czekali na pasterkę, jednak w tym czasie obowiązywał zakaz spania w łóżkach. Wierzono, że łóżka są tej nocy przeznaczone dla dusz zmarłych przodków, które odwiedzały swoje rodziny. Domownicy mogli zdrzemnąć się jedynie na podłodze pokrytej słomą, czyli polepie.

W dzień Bożego Narodzenia również nie wolno było kłaść się do snu. Według miejscowych wierzeń, osoba, która by zasnęła tego dnia, mogła przyczynić się do zachwaszczenia pól, co groziło utratą urodzaju.